PwC benchmark universiteiten

Nederlandse universiteiten aan de vooravond van structurele verandering

Publicatie
16/03/26

Minder studenten en veranderende inkomsten zetten weerbaarheid universiteiten onder druk

Uit de nieuwste PwC Benchmark blijkt dat Nederlandse universiteiten zich op een kantelpunt bevinden. De sector beweegt richting een fase van transitie, waarin afnemende studentenaantallen en veranderende inkomstenmodellen dwingen tot fundamentele strategische keuzes. Dit resulteert in een beeld van relatieve veerkracht op de korte termijn, maar met een toenemende druk op de financiële en organisatorische weerbaarheid op de langere termijn.

‘De sector heeft vandaag solide buffers, maar de combinatie van structurele instroomkrimp, oplopende schulden en toenemende cyberdreiging vraagt om proactieve keuzes’

Sander van Veldhuizen,voorzitter van de onderwijsgroep van PwC

Instroom van studenten daalt

Studentenaantallen staan onder druk. De instroom van Nederlandse studenten krimpt structureel en ook de internationale instroom zal naar verwachting dalen; internationalisering is daarmee niet langer de motor achter toekomstige groei. Dit betekent dat de totale studentenaantallen dalen en universiteiten hun onderwijs- en capaciteitsplanning moeten herijken, volgens Sander van Veldhuizen.

De financiële impact hiervan is substantieel. Minder studenten betekent minder baten, met doorrekeningen die laten zien dat de misgelopen inkomsten door de daling van EER-studenten naar circa €45 miljoen per jaar oplopen in 2037, en die door de daling van niet‑EER-studenten naar circa €42 miljoen per jaar in 2037. Dit onderstreept de noodzaak om inkomstenbronnen te diversifiëren en kostenstructuren te optimaliseren.

‘Op de korte termijn oogt de financiële basis echter nog robuust’, zegt John Molenaar, assurance-expert van de onderwijsgroep van PwC. ‘Veel universiteiten sluiten het jaar beter af dan begroot, de kernratio’s zijn gezond en de liquide middelen lopen op tot rond de €3 miljard, terwijl de personele lasten naar verwachting de komende jaren dalen. Deze ruimte biedt gelegenheid om tijdig te investeren in transitie, maar vraagt ook om discipline om toekomstige tegenwind op te vangen’.

De personeelsdynamiek blijft een belangrijk aandachtspunt. Tussen universiteiten bestaan grote verschillen in personele voorzieningen per fte en de omvang van het wetenschappelijk personeel nam in 2024 met 4 procent toe ten opzichte van 2023. Tegelijkertijd daalde het aandeel kosten voor extern personeel in 2024 vergeleken met 2023, wat wijst op een beweging richting meer interne borging van expertise.

Wat betekent dit alles voor bestuur en beleid?

De combinatie van dalende studentenaantallen en teruglopende baten vraagt om scherpe prioritering, scenarioplanning en het tijdig aanpassen van onderwijs- en onderzoekscapaciteit. Een bewuste herijking van de personeelsmix (vast versus extern), gericht investeren in cybersecurity en dataveiligheid, en een strakke regie op de vastgoed- en financieringsagenda zijn cruciaal om de veerkracht te behouden. Deze keuzes zijn des te urgenter gezien de geschetste trends in de Benchmark.

Cyber-incidenten in het onderwijs nemen toe

Universiteiten zijn in hoge mate gedigitaliseerd en daarmee aantrekkelijke doelwitten voor cybercriminelen. Recente incidenten onderstrepen de urgentie om de digitale weerbaarheid structureel te versterken. De dreiging neemt bovendien zichtbaar toe: het aantal cyberaanvallen en datalekken stijgt, aanvallers zetten steeds vaker AI in om aanvallen te automatiseren en te verfijnen, en onderwijsinstellingen worden regelmatig indirect geraakt via kwetsbaarheden bij ketenpartijen.

Tegelijk verandert het regelgevend kader ingrijpend. Met NIS2 en de Cyberbeveiligingswet krijgen universiteiten expliciete wettelijke plichten op het gebied van risicobeheersing, tijdige incidentmelding en informatie-uitwisseling. Cybersecurity verschuift daarmee nadrukkelijk van een operationeel vraagstuk naar een strategische bestuursverantwoordelijkheid, met eisen aan aantoonbaarheid, toezicht en accountability.

Versterk de governance en houd de risico's in de gaten

Uit recente jaarverslagen blijkt dat vrijwel alle universiteiten een (zeer) lage risicobereidheid hanteren voor cyberrisico’s. De rapportage over incidenten is echter nog wisselend van kwaliteit en diepgang, terwijl NIS2 nog maar beperkt wordt benoemd. Het gebruik van AI en de bijbehorende risico’s krijgen daarentegen brede aandacht, wat laat zien dat instellingen het dubbele karakter van AI – zowel als kans en als risicofactor – erkennen.

Van Veldhuizen: ‘Het is belangrijk dat onderwijsinstellingen de governance versterken zodat bestuur en toezicht hun rol zichtbaar en effectief kunnen invullen. Werk daarom een concrete NIS2-roadmap uit met prioriteiten en meetbare bewijsvoering. Verder is het goed om te investeren in de bewustwording en de beheersing van AI-risico’s in beleid, processen en tooling. Onderwijsinstellingen moeten de transparantie vergroten om over incidenten om te leren, vertrouwen te versterken en aan wettelijke plichten te voldoen. Zo bouwen ze aan duurzame digitale weerbaarheid die past bij hun maatschappelijke opdracht en het snel veranderende dreigingslandschap.

Voor bestuurders en beleidsmakers die willen sturen op toekomstbestendigheid biedt de nieuwste PwC Benchmark Universiteiten concrete inzichten en aanknopingspunten. Download het volledige onderzoeksrapport hieronder.