Innovatie onder druk: tech- en platformecosysteem staat voor toenemende uitdagingen

Nederland beschikt over een sterk en innovatief technologie- en platformecosysteem dat een drijvende kracht vormt achter het innovatievermogen en het langetermijnverdienvermogen van de economie. Toenemende beleidsinstabiliteit, in combinatie met een internationaal minder concurrerend fiscaal klimaat, vormt een groeiende bedreiging voor deze cruciale economische motor.

Nieuw onderzoek van het Chief Economist Office van PwC laat zien dat het Nederlandse technologie- en platformecosysteem uit meer dan 2.380 bedrijven bestaat. Deze ondernemingen bezitten gezamenlijk bijna 140.000 patenten in sectoren variërend van transport en energie tot gezondheidszorg en halfgeleiders, en onderhouden nauwe banden met toonaangevende academische instellingen via tientallen universitaire spin-offs.

“Dit ecosysteem is niet slechts een verzameling bedrijven, maar een motor waarmee nieuwe ideeën worden omgezet in economische waarde,” aldus Barbara Baarsma, Chief Economist bij PwC. “Voor elk gevestigd technologie- of platformbedrijf worden er acht nieuwe ondernemingen opgericht door oud-medewerkers, wat een zichzelf versterkende cyclus van ondernemerschap en kennisoverdracht creëert.”

Amsterdam komt naar voren als het centrum van dit ecosysteem

Het onderzoek toont aan dat 72,4% van de technologie- en platformbedrijven hun hoofdkantoor in Nederland heeft, waarbij Amsterdam fungeert als dominante hub met 20,2% van het totale ecosysteem. Deze concentratie strekt 30 30 zich uit over de centrale regio’s, waarbij Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht de grootste aandelen bedrijven huisvesten.

Ondanks dat ze numeriek een kleiner aandeel vertegenwoordigen, hebben bedrijven met een buitenlands hoofdkantoor een groot economisch gewicht in het ecosysteem. Zij nemen het grootste aandeel in wereldwijde werkgelegenheid voor hun rekening, zijn oververtegenwoordigd in latere groeifasen en kennen hogere waarderingen, waarmee zij het Nederlandse ecosysteem effectief verbinden met internationale kapitaalmarkten en innovatienetwerken.

Omdat STEM‑vaardigheden de basis vormen voor technologische innovatie en de ontwikkeling en toepassing van nieuwe productieve technologieën, speelt dit type werk een centrale rol binnen het ecosysteem. Binnen het ecosysteem houdt ongeveer 36% van de werknemers zich bezig met STEM-activiteiten. Toonaangevende technologie- en platformbedrijven hebben elk meer dan 500 STEM-professionals in dienst in Nederland. De meeste bedrijven opereren volgens software-as-a-service- of productiegerichte businessmodellen, met duidelijke sterktes in de sectoren gezondheidszorg, enterprise software, fintech en energie.

Waarschuwingssignalen te midden van kracht

Daar staat tegenover dat zich zorgwekkende ontwikkelingen aftekenen. Het aantal nieuwe startups is sinds de piek in 2023 met 38% gedaald, en de Nederlandse scaleup-ratio van 21,6%–het percentage bedrijven dat erin slaagt meer dan €10 miljoen op te halen–blijft achter bij zowel het Europese gemiddelde als aanzienlijk bij de Verenigde Staten. Sinds 2021 heeft geen enkel Nederlands technologiebedrijf een beursgang gerealiseerd, wat de herinvestering van vermogen in een volgende generatie startups beperkt.

Een analyse van het nieuws- en sentimentsbeeld rondom het ondernemingsklimaat van het ecosysteem toont een toenemende media-aandacht in combinatie met een verslechterend sentiment, gedomineerd door zorgen over regelgeving, onzekerheid en het investeringsklimaat.

Dringende beleidsaanpassingen noodzakelijk

Het onderzoek identificeert kritieke gebieden die beleidsaandacht vereisen om de internationale concurrentiepositie van het ecosysteem te behouden. Ten eerste vereist het aantrekken en behouden van internationaal talent een stabiel en concurrerend fiscaal regime. De recente versobering van de expatregeling ondermijnt de positie van Nederland in de mondiale competitie om kenniswerkers.

Ten tweede ondermijnt de huidige Box 3-behandeling van aandelenkapitaal, met name de belasting op ongerealiseerde winsten op illiquide aandelen, het vermogen van startups om talent aan te trekken via participatie in aandelen. Ten derde verhogen strenge arbeidsbeschermingsregels de kosten van innovatie en aanpassing en ontmoedigen zij opschaling. Baarsma legt uit: “Startups moeten hun personeelsbestand snel kunnen uitbreiden en aanpassen naarmate projecten slagen of falen. Wanneer afschalen kostbaar en risicovol is, worden bedrijven voorzichtiger in het aannemen van personeel en daarmee in hun groeistrategie. Dit remt hun vermogen om snel op te schalen.”

Ten vierde behoeven innovatie-instrumenten zoals de WBSO en de Innovatiebox modernisering om beter aan te sluiten bij de manier waarop digitale en platformgebaseerde businessmodellen daadwerkelijk waarde creëren. “Innovatie is verschoven van lineaire ontwikkeltrajecten naar continue, iteratieve processen, waarbij de nadruk ligt op architectuur, data en schaalbare platforms in plaats van alleen op code. De aard van onderzoek en ontwikkeling is geëvolueerd, en administratieve kaders moeten daarin meegroeien,” benadrukt Baarsma.

Een kantelpunt

Het meest kritisch is dat beleidsinstabiliteit het vertrouwen van investeerders ondermijnt. Het technologie- en platformecosysteem is afhankelijk van lange planningshorizonten, terwijl de afgelopen jaren gekenmerkt worden door een snelle opeenvolging van veranderingen–van aanpassingen in de 30%-regeling tot wijzigende interpretaties van transfer pricing–die de voorspelbaarheid aantasten die essentieel is voor duurzame investeringen.

“In een wereld waarin kapitaal, talent en ideeën zich vrij over grenzen bewegen, is de kwaliteit van de institutionele omgeving de doorslaggevende factor voor waar waarde wordt gecreëerd,” waarschuwt Roos-Emonds. “Nederland beschikt over universiteiten van wereldklasse, diepgaande technische expertise en een internationaal georiënteerde beroepsbevolking. Wat momenteel ontbreekt, is de beleidsstabiliteit die nodig is om deze voordelen om te zetten in duurzame groei.”

Zoals benadrukt in de rapporten van Draghi en Wennink, vereist het veiligstellen van toekomstige welvaart een jaarlijkse economische groei van ten minste 1,5–2,0%, voornamelijk gedreven door productiviteitswinsten en investeringen in precies die domeinen waarin het technologie- en platformecosysteem actief is: digitalisering, kunstmatige intelligentie, energietechnologie en life sciences.

Zonder doortastende maatregelen om het institutionele kader dat dit ecosysteem ondersteunt te versterken, loopt Nederland het risico de economische basis te verliezen die nodig is om de maatschappelijke investeringsambities te financieren.

Wat betekent dit voor u?

Voor beleidsmakers: Het onderzoek biedt een routekaart voor gerichte hervormingen die het innovatievermogen van Nederland kunnen versterken met behoud van fiscale verantwoordelijkheid.

Voor bedrijfsleiders: Inzicht in de dynamiek van het ecosysteem en de beleidsdruk kan strategische beslissingen rond talent, investeringen en marktpositionering ondersteunen.