Nieuw pensioenstelsel maakt het duurder jongeren aan te nemen

De positie van jongeren op de arbeidsmarkt staat onder druk en dat ligt niet alleen aan AI. Een onbedoeld neveneffect van het nieuwe pensioenstelsel is dat het duurder is geworden jongeren aan te nemen. Daar moet het kabinet iets aan doen.

De werkloosheid onder twintig- tot 25-jarigen in Nederland loopt sinds 2022 gestaag op van 5,7 naar 7,4 procent, terwijl ook de groep van 25 tot dertig jaar in 2025 begint te stijgen. Tegelijk blijven dertigplussers grotendeels gespaard: hun werkloosheid schommelt rond de twee à drie procent. Het is precies de periode waarin generatieve AI breed haar intrede deed. Is dit het eerste bewijs dat een nieuwe technologie jonge werknemers van de arbeidsmarkt verdringt?

Aantal vacatures daalt in beroepen die blootstaan aan AI

Er zijn aanwijzingen die in die richting wijzen. Amerikaans onderzoek laat zien dat de werkgelegenheid voor 22- tot 25-jarigen in beroepen die sterk blootgesteld zijn aan AI sinds eind 2022 fors is gedaald, terwijl oudere werknemers in dezelfde beroepen juist groei doormaakten. Voor Nederland vonden onderzoekers een vergelijkbaar patroon: het aantal vacatures in de meest aan AI blootgestelde beroepsgroepen daalde met bijna 25 procent, en de werkgelegenheid voor jongeren in die beroepen nam af met dertien procent.

Toch is voorzichtigheid geboden. Deens onderzoek toont aan dat de daling in 'jongerenwerk' niet wordt gedreven door bedrijven die daadwerkelijk AI-chatbots gebruiken. Werkplekken waar chatbots zijn ingevoerd vertonen geen afwijkend patroon ten opzichte van vergelijkbare bedrijven die dat niet doen. De geobserveerde daling is reëel, maar de oorzaak lijkt elders te liggen.

Het verschil tussen studies hangt overigens ook samen met de periode die ze bekijken. De Amerikaanse en Nederlandse analyses lopen van 2022 tot halverwege 2025, terwijl de Deense studie zich richt op eind 2023 tot medio 2024. Bij een technologie die pas sinds eind 2022 breed beschikbaar is, kan dat extra jaar bepalen of effecten nog niet zichtbaar zijn of net beginnen door te werken.

Bedrijven investeren niet in jongeren als toekomst onvoorspelbaar is

Waar ligt de oorzaak van de toegenomen werkloosheid onder jongeren dan wel? Om te beginnen bij het monetaire beleid. De introductie van ChatGPT viel samen met een periode van snelle renteverhogingen. Gestegen kapitaalkosten maken bedrijven terughoudender met werving, en in een klimaat van sterke ontslagbescherming worden startersfuncties als eerste geraakt. Daarnaast is in vrijwel de gehele economie het wervingstempo teruggevallen. Het aannemen van jongeren is een investering in de toekomst, en als die toekomst onvoorspelbaar is, stellen bedrijven die investering uit.

Jongeren duurder door leeftijdsonafhankelijke pensioenpremies

Maar er speelt ook iets minder zichtbaars op de achtergrond: jongeren zijn duurder geworden, niet door hun loon, maar door hun pensioen. Er verandert namelijk iets in de praktische invulling van pensioenregelingen. In veel sectoren werkten die met oplopende premies: lage premies voor jongeren, hogere premies voor ouderen. Dat systeem verdwijnt nu omdat in het nieuwe pensioenstelsel de premie leeftijdsonafhankelijk wordt. Waar jonge werknemers eerst een lage premie hadden, vallen zij nu onder hetzelfde percentage als ouderen. Daardoor stijgen hun pensioenlasten fors, terwijl die van oudere werknemers dalen.

Deze veranderingen zorgen voor een duidelijke verschuiving. Het aannemen van een jonge werknemer is altijd een afweging geweest tussen lagere productiviteit en lagere kosten. Dat laatste element wordt nu kleiner. En precies daar verandert het gedrag van werkgevers. Als het kostenverschil slinkt, verschuift de voorkeur sneller richting iemand met ervaring. Of richting uitstel van aanname.  

Effect is bij stelselherziening niet meegenomen

De stijging van arbeidskosten voor jongeren verdient expliciete beleidsaandacht. Het nieuwe pensioenstelsel is ontworpen om evenwichtiger te zijn voor toekomstige generaties, maar heeft een onbedoeld neveneffect: het maakt diezelfde generaties duurder om aan te nemen. Dat effect is bij de stelselherziening nauwelijks meegewogen.

Flankerend beleid nodig

Monitoring van de instroom van jongeren op de arbeidsmarkt is daarom geboden, en mogelijk is flankerend beleid nodig als het negatieve effect van AI op instapbanen inderdaad doorzet. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een tijdelijke tegemoetkoming in werkgeverslasten voor starters.

Een generatie die de deur naar de arbeidsmarkt gesloten vindt, betaalt daar niet alleen nu de prijs voor, maar een leven lang. En een samenleving die haar jongeren te duur vindt om aan te nemen, investeert niet in haar eigen toekomst.

Deze blog is eerder gepubliceerd in de Volkskrant.