De publicatie biedt ook een vergelijking met 26 andere landen. Daaruit blijkt dat Nederland nog steeds in de top acht staat, maar wel moet oppassen om de aansluiting niet te verliezen met de internationale kopgroep van landen waarmee Nederland concurreert om bedrijven, talent en investeringen.
Heatmap geeft niet alleen een negatief beeld
Het beeld dat uit onze Business Climate Heatmap naar voren komt, is niet alleen negatief. Nederland beschikt nog altijd over belangrijke sterke punten, waaronder een hoogopgeleide beroepsbevolking, sterke internationale verbindingen, een hoogwaardige digitale infrastructuur en een goed ontwikkeld financieel stelsel. Hoofdeconoom Barbara Baarsma van PwC zegt hierover: ‘De boodschap van de Business Climate Heatmap is tweeledig: Nederland beschikt nog altijd over sterke fundamenten, maar een goede uitgangspositie is geen garantie voor de toekomst. Als Nederland de structurele knelpunten niet oplost, worden onze traditionele sterke punten steeds minder waard’.
Veronique Roos-Emonds, voorzitter van de raad van bestuur van PwC Nederland, ziet in de resultaten van de Business Climate Heatmap ook een duidelijke opdracht en kans voor bedrijven. 'Juist in een wereld van schaarste en onzekerheid worden strategische keuzes en executie belangrijker. De Business Climate Heatmap laat zien waar de uitdagingen liggen, maar ook waar kansen ontstaan. Bedrijven die investeren in productiviteit, innovatie en weerbaarheid zijn beter gepositioneerd om ook in een veranderende omgeving succesvol te blijven. Niet de omstandigheden, maar het vermogen om je aan te passen zal steeds vaker bepalen wie vooroploopt.'
Geen conjuncturele terugval, maar een structurele verschuiving
De Business Climate Heatmap volgt 67 indicatoren over de periode 2013 tot en met 2025. Daaruit blijkt dat het ondernemingsklimaat tussen 2013 en 2018 verbeterde, maar daarna duidelijk verslechterde. Baarsma: ‘Onze drie opeenvolgende metingen wijzen erop dat de verslechtering van het Nederlandse ondernemingsklimaat niet louter conjunctureel is. Na het herstel in de periode rond corona is vanaf 2022 geen duurzaam herstel zichtbaar. De resultaten wijzen op een structurele verzwakking van het ondernemingsklimaat’.
Nederlands ondernemingsklimaat komt nog steeds goed uit een internationale vergelijking
In de internationale vergelijking zijn een groot aantal EU-landen, Noorwegen, Zwitserland, de VS en Canada meegenomen. Die selectie omvat landen die economisch relevant zijn voor Nederland en is ook afhankelijk van de beschikbaarheid van data.
Nederland heeft tussen 2013 en 2025 beter gepresteerd dan de meeste landen die zijn meegenomen in deze vergelijking en is gedurende deze periode in de top acht gebleven, met een zevende plaats in 2025. Desondanks heeft Nederland sinds 2013 terrein verloren ten opzichte van Zwitserland, Noorwegen, Luxemburg, Denemarken, Finland, Zweden en Ierland (dat op nummer acht staat). Daarbij geldt dat de afstand tot deze landen sinds 2022 verder is toegenomen en dat in relatieve zin Nederland in 2025 iets lager stond dan in 2013.
Waar zitten de grootste knelpunten in het ondernemingsklimaat?
De grootste structurele verslechtering zit bij de indicatoren over de kwaliteit en effectiviteit van overheidsinstituties. Indicatoren zoals de effectiviteit van de overheid, de rechtsstaat, de kwaliteit van regelgeving en het ondernemingsbeleid zijn niet tijdelijk verslechterd. Zij laten sinds 2018 een vrijwel onafgebroken neerwaartse trend zien. Baarsma: ‘Zeven opeenvolgende jaren van institutionele achteruitgang vormen een trend die niet kan worden toegeschreven aan één regering, één specifieke crisis of een tijdelijke verstoring. Het wijst op een structurele verzwakking van het vermogen van de overheid om de voorspelbaarheid, kwaliteit en uitvoeringskracht te bieden waarop bedrijven jarenlang konden rekenen.’
Zijn er ook positieve ontwikkelingen?
Er zijn zeker positieve ontwikkelingen. De kennisbasis groeit bijvoorbeeld. De opbrengsten van onderzoek en ontwikkeling (R&D) nemen toe. De netto-inkomens stijgen. Maar deze verbeteringen leiden niet tot een beter ondernemingsklimaat, omdat zij worden opgeslokt door stijgende kosten, uitvoeringsproblemen bij de overheid, een gebrek aan fysieke en milieugebruiksruimte en een tekort aan groeikapitaal. Baarsma: ‘Er is een groeiende kloof zichtbaar tussen wat Nederland investeert en wat het daarvoor terugkrijgt’.
Hoe moeten we de Nederlandse positie ten opzichte van concurrerende landen zien?
De heatmap laat een dubbel beeld zien. Nederland doet het nog altijd goed in internationale vergelijking en staat in 2025 op de zevende plaats van de 27 onderzochte landen. Dat is deels te verklaren doordat andere landen een nog sterkere achteruitgang hebben doorgemaakt (België, Canada, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en verschillende andere EU-landen.)
Tegelijkertijd heeft Nederland sinds 2013 terrein verloren ten opzichte van landen als Zwitserland, Noorwegen, Luxemburg, Denemarken, Finland, Zweden en Ierland (dat nog net achter Nederland staat). Ook is de afstand tot deze landen sinds 2022 verder toegenomen. Dat is zorgwekkend omdat dit landen zijn die traditioneel concurreren met Nederland.
Daarnaast zijn andere Europese landen zoals Portugal, Polen Slovenië, Estland en Litouwen in opmars. Baarsma: 'Onze positie lijkt sterk, maar de trend is minder comfortabel. Nederland verliest terrein op de economische kopgroep van Noordwest-Europa. Concurrentiekracht gaat niet over waar je vandaag staat, maar over of je sneller vooruitgaat dan je concurrenten'.
Wat moet de overheid doen om het ondernemingsklimaat te verbeteren?
De grootste uitdaging voor de overheid is volgens Baarsma niet het maken van nieuw beleid, maar het oplossen van bekende knelpunten rond wonen, stikstof, energie-infrastructuur, vergunningverlening en regeldruk. ‘De uitdaging is niet dat we niet weten wat er moet gebeuren; de uitdaging is dat we het te weinig voor elkaar krijgen. De knelpunten vragen niet om nieuwe plannen, maar om keuzes en meer uitvoeringskracht.’
Baarsma pleit er verder voor om arbeidsproductiviteitsgroei centraal te stellen in het economisch beleid. ‘Economische groei komt niet meer uit het arbeidsaanbod. In deze vergrijzende samenleving moet er daarom meer worden gedaan met minder mensen. Om de arbeidsproductiviteit te verhogen moet de overheid de ontwikkeling, toepassing en opschaling van technologie, zoals AI en robotics, ondersteunen. En daarnaast scholing en beter management stimuleren, en regels verminderen die productieve investeringen onnodig vertragen.’
Hoe moeten ondernemingen omgaan met het huidige ondernemingsklimaat?
De Business Climate Heatmap geeft bedrijven inzicht in de structurele ontwikkelingen die hun concurrentiepositie bepalen. Baarsma: ‘Arbeid blijft schaars. Bedrijven doen er daarom goed aan hun groei minder afhankelijk te maken van extra mensen en meer van technologie, innovatie en beter management. De bedrijven die succesvol blijven, zijn niet degenen die het meeste personeel aantrekken, maar degenen die het snelst productiever worden’.
Een andere oproep aan bedrijven is om te bouwen aan weerbaarheid. De Business Climate Heatmap laat zien dat onzekerheid de afgelopen jaren structureel hoog is geworden. Geopolitieke spanningen, handelsconflicten, cyberdreigingen en verstoringen van toeleveringsketens lijken eerder de norm dan de uitzondering te worden. Dat vraagt om meer diversificatie van leveranciers, minder afhankelijkheid van één markt, investeren in cybersecurity en meer aandacht voor risicomanagement. Baarsma: ‘De wereld is minder voorspelbaar geworden en die onzekerheid lijkt niet tijdelijk. Bedrijven die schokken kunnen opvangen, creëren ruimte om te blijven investeren en groeien, ook als de omstandigheden tegenzitten. Weerbaarheid is niet langer een verzekering tegen uitzonderingen, maar een voorwaarde voor succes’.
Ontdek alle inzichten uit de Business Climate Heatmap
Heb je vragen? Neem gerust contact op met:
Barbara Baarsma
Hoofdeconoom, PwC Netherlands
Barbara is hoofdeconoom van PwC Nederland en geeft in deze rol leiding aan het economisch bureau van PwC. Sinds 2009 is zij hoogleraar Toegepaste Economie aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast vervult zij verschillende maatschappelijke nevenfuncties.
Veronique Roos-Emonds
Voorzitter raad van bestuur, PwC Netherlands
Per 1 juli 2026 is Veronique voorzitter van de raad van bestuur van PwC Nederland. Zij werkt sinds 2005 bij PwC, werd in 2014 partner en leidt sinds 2024 het Europese samenwerkingsverband van de Advisory-praktijk van PwC. Samen met de raad van bestuur bouwt zij verder aan een organisatie die vooroploopt in vertrouwen, innovatie en samenwerking.
