Ruimte op de begroting via fondsen en deelnemingen

Een vervolgvraag ligt voor de hand: maakt het voor de begroting verschil hóé de overheid investeert? Het antwoord is ‘ja’. De economische aard van een transactie bepaalt mede hoe deze doorwerkt in het EMU-saldo en de EMU-schuld. Het Nederlandse Deep Tech Fonds laat zien dat er binnen de bestaande begrotingsregels een andere route mogelijk is.  

Kerninzichten

• Niet iedere inzet van publieke middelen telt voor het EMU-saldo mee als een uitgave.

• Bij een lening of aandelenbelang staat een financieel actief tegenover de uitgave.

• Dezelfde investering werkt daardoor verschillend door in het EMU-saldo en de EMU-schuld.

• Het Deep Tech Fonds laat zien hoe publiek kapitaal private investeringen kan mobiliseren.

• De vorm alleen is niet bepalend: de economische aard en marktconformiteit van de transactie zijn doorslaggevend.

In deze publicatie kijken we hoe verschillende financieringsvormen doorwerken in de begrotingsregels en welke ruimte dat kan bieden voor toekomstgerichte investeringen.

Waarom de huidige begrotingssystematiek schuurt

De Nederlandse verplichtingen-kasbegroting behandelt een geïnvesteerde euro in bijvoorbeeld infrastructuur, energie of innovatie in het jaar van betaling in belangrijke mate hetzelfde als een euro voor lopende uitgaven. 

Daardoor kunnen investeringen onder druk komen te staan wanneer de budgettaire ruimte beperkt is. Dan is het relevant om ook te kijken naar de economische betekenis van een investering en de manier waarop publieke middelen worden ingezet.

Wat het Deep Tech Fonds laat zien

Het Deep Tech Fonds werd in 2022 opgericht met 250 miljoen euro. In juni 2026 voegden het ministerie van Economische Zaken en Invest-NL daar 360 miljoen euro aan toe, waarmee het fondsvermogen uitkomt op 610 miljoen euro. Het fonds investeert samen met private investeerders in kennisintensieve start-ups en scale-ups, onder meer op het gebied van halfgeleiders, fotonica, AI, quantumtechnologie en nanotechnologie.

De constructie maakt een belangrijk verschil. Wanneer het fonds aandelen verwerft of een lening verstrekt, staat een financieel actief tegenover de uitgave. In EMU-termen is dat een financiële transactie en geen gewone uitgave, mits sprake is van een marktconforme transactie waarbij een financieel actief wordt verworven. Zo kan publiek kapitaal worden ingezet om private investeringen aan te jagen zonder dat de inzet één-op-één het EMU-saldo belast.

Waarom EMU-saldo en EMU-schuld anders reageren

Het EMU-saldo is een stroomgrootheid: het kijkt naar ontvangsten en uitgaven in een bepaald jaar. De EMU-schuld is een bruto-grootheid. Financiële bezittingen zoals aandelen en leningen worden niet van die schuld afgetrokken. Een investering kan daardoor in beginsel het EMU-tekort ongemoeid laten, terwijl zij wel doorwerkt in de EMU-schuld en de financieringsbehoefte.

Dat onderscheid maakt duidelijk waarom tekort en schuld niet het volledige economische verhaal vertellen. Een investering vraagt vandaag om financiering, maar kan tegelijkertijd bijdragen aan productiviteit, innovatie en toekomstige belastinginkomsten.

Wat dit betekent voor toekomstgericht investeringsbeleid

De ruimte zit niet in het omzeilen van begrotingsregels, maar in het benutten van de mogelijkheden die binnen die regels bestaan. Investeringsfondsen en, staatsdeelnemingen, kunnen daarbij een rol spelen als tegenover uitgaven andere activa staan.

Bijgaande publicatie verdiept deze analyse en bespreekt ook voorbeelden als het Scaleup Europe Fund en het Noorse staatsfonds. Ook staatsdeelnemingen kunnen een vergelijkbare rol vervullen. Daarbij valt het directe belang van de overheid in de staatsdeelneming onder de begrotingsregels, terwijl de investeringen die de staatsdeelneming zelf doet niet rechtstreeks relevant zijn voor het EMU-saldo.

Uiteindelijk verschuift de vraag van hoeveel ruimte er vandaag is naar hoe publieke middelen zó kunnen worden ingezet dat zij ook morgen economische waarde creëren.