Weerbaarheid moet hoger op agenda lokaal bestuur

Bij noodsituaties gaat het bijvoorbeeld om langdurige stroomuitval, het uitvallen van kritieke systemen door cyberhacks of de gevolgen van overstromingen die de maatschappij ontwrichten. Door geopolitieke spanningen en klimaatverandering nemen de risico's daarop toe. Volgens experts is het niet de vraag of er een noodsituatie in Nederland uitbreekt, maar wanneer. Gemeenten en veiligheidsregio's hebben een cruciale rol in het voorbereiden van de samenleving op mogelijke crises, omdat burgers dan vooral daar om hulp en advies zullen vragen. De handreiking van de VNG ziet bijvoorbeeld toe op de continuïteit van kritieke processen, het inrichten van noodvoorzieningen voor elektriciteit en water, en het versterken van sociale netwerken.  

Een eerste inventarisatie van weerbaarheidsmaatregelen

PwC inventariseerde hoe gemeenten en veiligheidsregio's aan de slag zijn gegaan met de twaalf belangrijkste maatregelen uit de VNG-handreiking op basis van openbare documenten van de veiligheidsregio's en de vijfentwintig gemeenten die in deze veiligheidsregio's het voorzitterschap bekleden. 'Het is echt een eerste inventarisatie,' aldus Hala Naoum Néhmé, die zich in haar advieswerk bij PwC richt op de publieke sector en veel overheidsinstellingen ondersteunt. 'Het is best snel om zo'n inventarisatie te doen, relatief kort na het verschijnen van de handreiking.  Maar omdat het zo'n belangrijk en actueel onderwerp is, verwacht je van het lokale bestuur wel enige voortvarendheid op dit onderwerp.'  

Regierol gemeenten   

Die gewenste voortvarendheid is echter niet goed terug te zien in de inventarisatie. Naoum Néhmé: 'Gezien de regierol die gemeenten hebben tijdens crises, hadden we meer aandacht voor het thema weerbaarheid en veerkracht verwacht. Stel dat de stroom 72 uur uitvalt, dan kijken inwoners als eerste naar de gemeenten voor advies of hulp. Het wordt niet voor niks de "eerste overheid" genoemd. Maar voor veel gemeenten lijkt weerbaarheid een nieuw onderwerp te zijn.'  

Gemeenten en veiligheidsregio's beginnen niet op nul

Gemeenten en veiligheidsregio's beginnen natuurlijk niet helemaal op nul. Vooral veiligheidsregio's hebben draaiboeken en communicatieplannen klaarliggen voor de eerste uren en dagen in het geval van een grootschalige crisis. Communicatie is bijvoorbeeld een onderwerp waarop het lokale bestuur de zaken goed op orde heeft. Op een aantal onderwerpen, zoals borging van doorgang van kritieke processen tijdens crisissituaties, zien we dat de beleidsvorming op gang komt, maar dat concrete acties nog ontbreken. Over sommige punten, zoals de inrichting van noodsteunpunten of maatregelen rondom noodstroom of noodwatervoorziening zien we nog weinig terug in de geanalyseerde documenten. 'Eén van de voornaamste knelpunten die we observeren is de stap die het lokale bestuur moet maken van beleidsvorming naar daadwerkelijke uitvoering,' aldus Naoum Néhmé.  

Oefenen met meerdere crises tegelijkertijd

‘Het is overigens niet zo dat die actie totaal ontbreekt’, vult Bram van Tiel aan, weerbaarheids- en cybersecurity expert bij PwC. Onlangs kwam in het nieuws dat zeventig gemeenten en betrokken veiligheidsregio's een proef gaan doen met het opzetten van noodsteunpunten. Dat is heel positief. Van Tiel heeft bovendien verschillende besturen begeleid in het doen van grootschalige crisisoefeningen, wat volgens hem een cruciale stap is in de voorbereiding op crises en dus om weerbaarder te worden. 'Wij helpen lokale besturen om de plannen te inventariseren, lacunes in te vullen en alles samen te brengen in een overkoepelend systeem. Vervolgens trainen we in gesimuleerde situaties zoals brand, overstroming, elektriciteitsverstoring, een cyberaanval, of meerdere crises tegelijk. We gaan dan niet met koffie erbij het draaiboek doorlezen, maar creëren we de intensiteit van een echte crisis. Op die manier scherpen we zowel het systeem als de menselijke factor aan.’ 

Weerbaarheid levert kansen en dilemma's op

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart begint de coalitievorming. De kersverse gemeentebesturen gaan tegen nieuwe dilemma's aanlopen, voorspellen Naoum Néhmé en Van Tiel. ‘Met het creëren van een weerbare samenleving krijgen gemeenten er weer nieuwe taken bij. Wat is dan belangrijker: de inrichting van noodsteunpunten of een noodvoorziening voor elektriciteit en water? Dat besluit kan weer ten koste gaan van een bibliotheek of speeltuin. Welke afweging maak je dan?’   

Anderszijds is de opdracht voor gemeenten ook een kans, zegt van Tiel. 'Continuïteitssystemen dienen sowieso op orde te zijn. Als dat nog niet het geval is, is er nu genoeg urgentie en daardoor draagvlak om dat aan te pakken. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor maatregelen die over cybersecurity gaan. Lang niet alle gemeenten hebben dit al georganiseerd op het niveau dat de Europese richtlijn NIS2 voorschrijft; nu is er een extra kans om dat aan te pakken.'