Lezen tussen de nullen en de enen door

Start adding items to your reading lists:
or
Save this item to:
This item has been saved to your reading list.

Laaggeletterde werkende heeft helpende hand nodig in digitale tijdperk

Mijn kleindochter Amelies is net drie en ze begint al lekker te praten. Nu heeft mijn kleindochter een Nederlandse moeder en een Spaanse vader, en gaat ze naar een Zwitserse crèche. De grote vraag die in haar internationale familie dus leeft is: in welke taal gaat zij uiteindelijk bij voorkeur communiceren?

Door Jan Willem Velthuijsen - hoofdeconoom PwC

Amelies is er nog niet uit, geloof ik. Ze laat er in elk geval nog niets over los. Soms lijkt het te gaan om schoonheid. Ze heeft een hekel aan het woord ‘geel’, omdat ze de Hollandse g niet mooi vindt. Dus wordt het steevast ‘amarillo’. Soms kiest ze uit praktische overwegingen. Ze weet dat opa haar schattiger vindt als ze Nederlands praat.

Taal zorgde voor spectaculaire ontwikkeling mensheid

Taal is een vaardigheid die de menselijke soort heeft ontwikkeld, als enige in het dierenrijk. Taal stelt de mens in staat om informatie over te dragen met een verbluffende mate van nauwkeurigheid. Binnen én tussen generaties. Door die unieke vaardigheid heeft de mensheid de spectaculaire ontwikkeling kunnen realiseren, vele malen sneller dan het biologische evolutieproces verloopt, want wij konden geaccumuleerde kennis overdragen op onze kinderen.

 

Goed taalgebruik is cruciaal in het leven

Het goed gebruiken en kunnen gebruiken van een taal is cruciaal in het leven, weten we al geruime tijd. Toen Chinese wijsgeer Confucius werd gevraagd wat hij zou doen als hij de heerser van het land was, antwoordde hij dat hij vooral de taal goed zou gaan gebruiken. Want taal is ons beste instrument om ideeën over de werkelijkheid met elkaar uit te wisselen.

 

Laaggeletterdheid ook in Nederland nog hoog

Confucius’ antwoord geeft aan hoe belangrijk goede communicatieve vaardigheden en het effectieve gebruik van taal zijn voor een voorspoedig bestaan van de mens als sociaal dier. En daarmee is goed taalonderwijs cruciaal. Zeker in een wereld en een tijd waarin de uitwisseling van informatie explodeert. Maar wat wij nu zien is dat zelfs in westerse landen met een soms eeuwenoud algemeen onderwijssysteem laaggeletterdheid – en ‘laaggecijferdheid’ – nog heel veel voorkomt. In ontwikkeld en welvarend Nederland bijvoorbeeld zijn van de zeventien miljoen mensen tweeënhalf miljoen volwassenen niet goed in staat effectief om te gaan met woord, geschrift of cijfers in de snel veranderende maatschappij.

Minder kans op hoger inkomen en prettiger werk

De eerste die daar natuurlijk last van heeft, is de persoon zelf. Lagere taalvaardigheid verkleint de banenpool en verlaagt de kans op een hoger inkomen, prettiger werk en het gevoel er maatschappelijk bij te horen. Het niet goed kunnen lezen van bijsluiters verkort bijvoorbeeld ook gezonde levensjaren. Samenlevingen moeten zich vanuit het oogpunt van beschaving zorgen maken over dergelijke getallen.

Lagere productiviteit en hogere ziektekosten

Er is ook een sociaal-economisch argument om laaggeletterdheid aan te pakken. In een recente studie voor de Stichting Lezen & Schrijven hebben we berekend dat het huidige niveau van laaggeletterdheid en laaggecijferdheid de samenleving 1,1 miljard euro per jaar kost. Dit is wat economen een extern effect noemen: lagere productiviteit en hogere uitgaven aan sociale zekerheid en ziektekosten.

Digitalisering maakt probleem alleen maar groter

De ongemakkelijke gedachte is dat dit erger lijkt te gaan worden. Door digitalisering en nieuwe technologieën verandert ook de inhoud van werk en de werkplek zelf. Kunnen lezen, schrijven en getallen begrijpen wordt daarbij alleen maar belangrijker. Zelfs routinematige taken als communiceren met klanten via de e-mail, het registreren van incidenten, of het lezen en maken van werkschema’s gaat via een interactie met een computer.

Voorbereiden op het takenpakket van de toekomst

De taal leren begint bij de ouders. Mijn kleindochter pikt het Madrileense accent van haar vader net zo vloeiend op als het lichte ABN van mijn dochter. Binnenkort komt al het formele universele onderwijssysteem aan de beurt. Als beschaafde maatschappijen hebben we namelijk besloten dat ieder kind recht heeft op basisonderwijs, ongeacht de achtergrond van de ouders.

De grote vraag van vandaag is in hoeverre het systeem dat ons meer dan een eeuw zoveel goeds heeft gebracht, zich kan omvormen naar een onderwijssysteem dat kinderen klaarstoomt voor de veranderlijke baan van de toekomst. En dan heb ik het niet alleen over de vraag hoe we meer STEM-genieën of computertechnologen kunnen produceren. Een groot maatschappelijke uitdaging is het louter voorbereiden van het hele gamma aan leerlingen voor het takenpakket van de toekomst.

 

Het economische argument voor een leven lang leren

Je kunt van mening zijn dat de eerstverantwoordelijke voor de vaardigheden van iemand die eenmaal volwassen is, die volwassene zelf is. Maar net zoals we gewend zijn dat kapitaal slijt en moet worden afgeschreven, zo gaan we ervaren dat ook de vaardigheden van iemand in productiviteit slijt, naarmate de wereld verandert. Zie daar het economische argument voor een leven lang leren. Het externe effect betekent dat het ook in het belang van de samenleving is om laaggeletterdheid op een gestructureerde manier gedurende het leven aan te pakken.

Een helpende hand voor de laaggeletterde werkende

De laaggeletterde werkende heeft een helpende hand nodig, ook bij dat een leven lang leren. School was vermoedelijk niet haar of zijn favoriete plek, dus om haar of hem daarna aan het levenslang leren te krijgen, is niet makkelijk. Hier werkt ook weer het externe effect om overheden te motiveren bij te dragen door bijvoorbeeld bemiddeling, financiële prikkels en laagdrempelige leeroplossingen.

Bedrijven zouden ook iets kunnen, want het kunnen beschikken over alle hens aan dek is voordelig voor de bedrijfsprestaties. Daarbij begint het met het signaleren van laaggeletterdheid, waarvoor handige checklists bestaan. Verder zijn er ondernemingen die veel succes hebben met speciale laagdrempelige opleidingstrajecten. Deze en andere voorbeelden van wat goed kan werken, hebben we uitgewerkt in de studie.

Aanpakken laaggeletterdheid is daad van beschaving

Ieder kind heeft recht op de zegeningen van het goed kunnen omgaan met die prachtige verworvenheid van de homo sapiens: de kracht van communiceren met het woord en het getal. Het is als met elk menselijk talent: sommigen hebben het makkelijker dan anderen. Het aanpakken van laaggeletterdheid is een daad van beschaving en tegelijkertijd een voordeel voor de samenleving als geheel. Laaggeletterdheid heeft een effect op ons allen.

Ondertussen blijf ik met veel plezier gadeslaan hoe de taal van Amelies zich ontwikkelt. En welke ze uiteindelijk kiest. Misschien wel de taal die ze kiest om met haar tweelingbroertje en zusje te praten als opa even niet kijkt.

Contact

Jan Willem Velthuijsen
Chief Economist, PwC Netherlands
Tel: +31 (0)88 792 75 58
E-mailadres

Volg ons