Collectiviteit is nodig voor optimaal pensioen

Ook in een nieuw pensioenstelsel moeten deelnemers de voordelen van collectiviteit kunnen benutten. Volgens de PwC’ers Lilian van Duijnhoven en Patrick Heisen moeten de deelnemers worden overtuigd van die voordelen. Samen met Mieke van Veldhuizen (FNV) en André van den Berg (pensioenbestuurder) schreven zij hierover het volgende opiniestuk.

Nu de discussies over ons pensioenstelsel de eindfase ingaan, is het zaak dat we het overzicht bewaren en een paar belangrijke vragen beantwoorden. Wat willen we proberen op te lossen? Waar moet het bij een pensioendiscussie in essentie om gaan?

Eén uitgangspunt moet daarbij voorop staan: het pensioen dient op een zo efficiënt mogelijke manier bij te dragen aan een optimale vermogensvorming voor de oude dag. Het stelsel moet mogelijke belemmeringen opruimen die deze economische optimalisatie in de weg staan en de deelnemers in staat stellen om de voordelen van collectiviteit te benutten.

Individualisering van het pensioensysteem

Vanuit dit perspectief bezien, constateren we dat de breed gedragen roep om individualisering van het systeem ons niet dichterbij realisatie van deze basisdoelstellingen brengt en dat ze daarmee een slechte uitkomst van de herzieningsoperatie zijn.

Omdat de voordelen van collectiviteit onvoldoende worden benut door de introductie van persoonlijke pensioenvermogens, wordt met deze door veel politieke partijen gesteunde oplossing niet aan de optimalisatie-eis voldaan en dreigt op den duur meer economische waardevermindering. Individualisering van het pensioensysteem is dan ook vooral een antwoord op een arbeidsmarkt die om meer flexibiliteit vraagt en draagt op de lange termijn niet bij aan het toekomstbestendiger maken van pensioenproduct en -stelsel.

Gemiste voordelen door individualisering

Welke collectieve voordelen gaan we missen door een individualisering van het systeem? Collectieve vermogensvorming zorgt voor lagere uitvoeringskosten en reduceert de kosten van vermogensbeheer. Uit onderzoek blijkt dat het rendement van collectieve financiële arrangementen hoger ligt dan bij individueel beheer en dat de risico’s makkelijker en goedkoper kunnen worden gemitigeerd. Collectiviteit resulteert bovendien in schaalvoordelen en in een betere toegang tegen lagere kosten tot financiële markten en producten. Ook maakt het een wettelijk verplichte professionele organisatie van risicobeheer en toezicht mogelijk én betaalbaar.

Pensioensysteem moet solidaire basis hebben

Maar om van deze collectieve schaalvoordelen te kunnen blijven profiteren, moet het pensioensysteem een gezonde solidaire basis hebben. En solidariteit wordt in hoge mate bepaald door een gedeeld vertrouwen in de toegevoegde waarde van het groepsbelang.

De deelnemers moeten ervan overtuigd zijn dat hun belangen beter worden behartigd door de gezamenlijkheid. Daarvoor is nodig dat ze een goed inzicht hebben in hoe hun collectief precies is samengesteld en welke extra’s dit hen persoonlijk brengt. Ze moeten zich ervan kunnen overtuigen dat de collectieve voordelen niet worden afgeroomd door organisatorische onvolkomenheden of bureaucratische obstructies. Kortom, het vertrouwen fluctueert met de kwaliteit van de transparantie van het pensioenfonds of de pensioenuitvoerder en de uitlegbaarheid van de stappen die namens hen worden genomen.

De schaalvoordelen van collectiviteit

Dat we er in overgrote meerderheid niet in zijn geslaagd om de voordelen van het huidige systeem afdoende duidelijk en transparant te maken, en we dus niet alle denkbare schaalvoordelen van collectiviteit incasseren, is nog geen reden om het pensioensysteem om te gooien op een wijze die een groot deel van de bestaande collectieve voordelen tenietdoet en de intergenerationele risicodeling marginaliseert. En dat is wat dreigt te gebeuren.

Veel van de bij de hervorming betrokken spelers kiezen voor individualisering, omdat dit het beste antwoord lijkt op de twee vragen die het pensioendebat tot dusver domineren. De eerste is hoe we het pensioensysteem moeten ombouwen om een arbeidsmarktprobleem op te lossen. Steeds meer werkenden werken immers op flexibele arbeidscontracten of als zzp'er en vragen om een flexibele regeling die ze kunnen meenemen naar een nieuwe werkgever. De tweede vraag hangt hier mee samen. Hoe geven we de beoogde afschaffing van de doorsneepremie vorm?

Geen goede benadering van systeemdiscussie

De collectieve schaalvoordelen worden in deze discussie behandeld als wisselgeld waarop wel wat mag worden ingehouden. En solidariteit wordt afgedaan als iets dat niet meer past in de tijdgeest.

Wij vinden dit geen goede benadering en een systeemdiscussie onwaardig. Het eigenlijke pensioendoel, een optimale vermogensvorming, zakt steeds verder weg achter de horizon van beleidsmakers en deelnemers. Zo ontstaat een self fulfilling prophecy met als uitkomst een pensioensysteem waar straks niemand meer vertrouwen in heeft omdat blijkt dat de economische resultaten minder blijken te zijn en/of net zo moeilijk uitlegbaar is als het huidige systeem.

Pensioendiscussie moet terug naar de kern

De pensioendiscussie moet terug naar de kern. Er moet een evenwichtiger alternatief worden ontwikkeld waarbij de volgende drie zaken centraal moeten staan:

1. Systeemverbetering moet hand in hand gaan met communicatieverbetering. Euro’s besteed aan het behoud en versterken van de solidariteit, verdienen zich dubbel en dwars terug door meer collectieve schaalvoordelen. In plaats van het pensioenproduct aan te pakken, moet daarom eerst extra worden geïnvesteerd in meer transparantie, een heldere deelnemerscommunicatie, maatwerk-begeleiding, en een laagdrempelige verantwoordingscyclus. Ook moet deelnemers duidelijk worden gemaakt welke voordelen het huidige systeem biedt en wat meer keuzevrijheid hen kost.

2. Isoleer het probleem. Het zorgen voor een vangnet onder de flexibilisering van de arbeidsmarkt is maatschappelijk en economisch belangrijk, maar de oplossing ervoor moet buiten het pensioendomein worden gezocht. Aanpassing van het pensioenproduct is daarvoor niet het geëigende middel en werkt op den duur contraproductief.

3. Pas het toezichtkader aan, maar laat het pensioenproduct ongemoeid. Dankzij het huidige, nog goeddeels op collectiviteit gebaseerde pensioenproduct is een groot vermogen opgebouwd. Dat er desondanks discussie is over verdeling van het vermogen tussen generaties door het wel of niet toepassen van kortingen en/of indexeringen, moet worden toegeschreven aan het bestaande toezichtkader. Pak het kader aan en ga niet morrelen aan een pensioenvorm die een bewezen succesvolle vermogensgenerator is.

Dit opinie-artikel is eerder gepubliceerd op de website van PensioenPro.

Contact

Lilian van Duijnhoven

Director, PwC Netherlands

Tel: +31 (0)88 792 63 17

Patrick Heisen

Partner, PwC Netherlands

Tel: +31 (0)88 792 59 70

Volg ons